Thiền Tông Việt Nam
Tam Vô Của Lục Tổ
I. Vô Niệm Làm Tông

Theo tinh thần của Lục Tổ dạy thì người tu phải lấy vô niệm làm tông chỉ. Chủ trương đường hướng tu hành phải lấy vô niệm làm chính. Nắm vững tông chỉ này thì mình tu được vững vàng.

Chúng sanh thì lấy "niệm" làm tông cho nên luôn luôn đi theo chiều sanh tử luân hồi, tức là sống theo niệm. Bởi "niệm" là có động, khởi mà có động khởi là có sanh diệt, động là sanh, mà sanh là phải có diệt. Còn ở đây lấy vô niệm làm tông. Như có vị tăng hỏi Thiền sư Thụy Nham: ”Thế nào là lý bản thường?". Sư đáp :"Động". Ông tăng hỏi:”Khi động thì thế nào" Sư đáp: "Chẳng phải lý bản thường". Lý bản thường là vốn sẵn thường như vậy không sanh không diệt mà khởi cái tâm hỏi đến nó tức là "động niệm", mà "động niệm" là trái với bản thường. Cho nên ở đây khi ông tăng hỏi thế nào là lý bản thường thì ngài đáp là động chứ không giải thích lý bản thường là thế này thế nọ. Như vậy "động niệm" là có sanh, mà có sanh là có diệt, còn cái không sanh mới là không diệt và đó mới là chỗ tu của mình. Nhân quả rõ ràng. Chúng sanh cho đến người tu mà chưa giác ngộ thì thường sống theo niệm, là theo cái sanh diệt. Như Ông tăng hỏi thiền sư Tùng Triển: "Thế nào là vào lửa chẳng cháy, vào nước chẳng chìm". Sư đáp: "Nếu là nước lửa thì liền bị cháy chìm", vậy làm sao hiểu? Đúng là học theo chữ nghĩa thì khó hiểu nổi. Nhưng hiểu được lý thiền rồi thì thấy Sư đáp rất là chí lý, nghĩa là sao? Nghĩa là vừa động niệm phân biệt là nước là lửa thì liền bị cháy chìm ngay thôi. Ngay đó mà khởi tâm phân biệt nước-lửa là dính vào nước- lửa là bị cháy bị chìm, là rơi vào trong sanh diệt rồi. Còn ngay đó mà vô niệm thì không kẹt trong vô thường sanh diệt, đó là thiền sư muốn dẫn cho người học trở về "tông chỉ vô niệm" vượt thoát sanh tử. Nghĩa là ở trong đó vừa động niệm là rơi vào trong sanh diệt. Đó là chỗ mà mình thấy được để ứng dụng tu tập. Nếu ứng dụng kỹ thì bảo đảm con đường vượt thoát sanh tử là dễ dàng chứ không phải xa. Cũng như trong Tín Tâm Minh, Tam Tổ dạy: " Động niệm trái chơn. Hôn trầm chẳng tốt" Có động niệm là trái với chỗ chân thật xưa nay không sanh diệt, là đi lệch ra con đường mê vọng và theo đó mà đi thì càng ngày càng xa. Còn nếu ngay đó dừng lại là con đường tu hành của mình. Các Thiền sư sau này cũng lấy tông chỉ này rồi khai triển theo phương tiện của mỗi thời đại nhưng cái ý là cũng chỉ về chỗ vô niệm đó. Như Hòa thượng Triệu Châu dạy chúng: ”Tâm toan nghĩ liền sai". Có vị tăng hỏi: "Khi tâm chẳng nghĩ thì sao?" Sư đánh ông tăng ba cái, bảo: "Phải là lão tăng cô phụ xà lê chăng?"Đây là Ngài Triệu Châu cũng chỉ rõ tông chỉ vô niệm. Đã bảo vừa toan nghĩ liền sai rồi, vậy mà ông còn cố hỏi là thế nào nữa là có nghĩ rồi, là động niệm rồi. Sư đánh ông để nhắc cho ông: Đã chỉ ông rõ ràng vậy rồi mà ngay đó ông còn hỏi thế nào nữa! Nắm vững tông chỉ đó để thấy chỗ tu hành của mình, vừa khởi niệm là đi vào trong sanh diệt, lưu chuyển. Còn vô niệm đó mới là tông chỉ, đường hướng tu hành, vượt thoát sanh tử. Nhưng ở đây cũng cần phải hiểu rõ thế nào là vô niệm, đó mới là quan trọng. Chỗ này không phải là chỗ học ở trên chữ nghĩa mà được. Đó là chỗ phải thực hành.

Ở đây Lục Tổ có dạy rõ: "Ở trên cảnh mà tâm chẳng nhiễm là vô niệm. Ở trên niệm của chính mình mà thường lìa cảnh, chẳng ở trên cảnh sanh tâm. Nếu chỉ trăm vật chẳng nghĩ niệm phải trừ hết, một niệm dứt tức là chết rồi, sẽ sanh nơi khác, ấy là lầm to. Người học đạo suy nghĩ đó, nếu không biết cái ý của pháp thì tự lầm còn có thể, lại dạy người khác, tự mê không thấy lại còn chê bai kinh Phật, vì thế nên lập vô niệm làm tông".

Lục Tổ dạy vô niệm không phải là diệt niệm để thành không, không còn biết gì hết rồi ngồi trơ như khúc gỗ thì đó là lầm to. Ngài dạy ở trên cảnh mà tâm chẳng nhiễm mới là vô niệm, chứ không phải diệt hết niệm không còn biết gì hết giống như cây như gỗ. Tức là ở trên cảnh mà chẳng sanh tâm và ở trên niệm mà thường lìa cảnh. Ở trên niệm mà lìa cảnh, lìa cảnh tức là đâu có sanh. Không phải diệt niệm mà ngay niệm đó nhưng lìa cảnh thì sáng ngời. Cho nên ở trên niệm mà lìa cảnh, chẳng sanh tâm ở trên cảnh tức là niệm không rời tự tánh để đi theo cảnh. Tu hành như thế thì đâu có mê được. Mình vẫn thấy nghe nhưng lìa cảnh thì đâu có mê. Còn sở dĩ mê là do dính cảnh, theo cảnh. Vô niệm như vậy đồng với tinh thần Sơ Tổ Trúc Lâm dạy: "Đối cảnh vô tâm chớ hỏi thiền".

Lục Tổ dạy thêm: "Này thiện tri thức! Tự tánh chân như khởi niệm tuy có sáu căn thấy nghe cảm biết mà chẳng nhiễm muôn cảnh thì chân tánh thường tự tại". Tức là tự tánh chân như khởi niệm không phải là cái vọng tâm khởi niệm. Ngay từ tự tánh chân như khởi niệm cho nên tuy có sáu căn thấy nghe cảm biết rõ ràng nhưng không nhiễm muôn cảnh, do đó chân tánh thường tự tại, là niệm mà chưa từng niệm. Tuy khởi niệm mà sự thực là chưa từng có khởi. Đây là dùng theo ngôn ngữ thế gian tạm nói vậy, chứ sự thực niệm mà chưa từng niệm nên không theo cảnh sanh tâm để mất mình. Nghĩa là, tuy niệm niệm nhưng không rời tự tánh nên đâu có mất mình. Còn mình niệm mà theo cảnh là rời mất tự tánh, rời mất tự tánh mới mê, mê mới mất mình. Bởi vậy thấy nghe hiểu biết mà lìa mọi cảnh thì thường tự tại, đâu có bị ngăn ngại, đâu bị che mờ. Có lần Tướng quốc Bùi Hưu hỏi Thiền sư Hoàng Bá: "Thế nào là Phật?". Sư đáp: "Tức tâm là Phật, không tâm là đạo, chỉ không cái tâm động niệm có không, dài ngắn, ta người, năng sở v.v. Tâm vốn là Phật, Phật vốn là tâm. Tâm như hư không, sở dĩ nói chân pháp thân của Phật ví như hư không không nên cầu riêng, có cầu đều khổ". Ở đây Ngài Hoàng Bá cũng dạy tinh thần vô niệm chân chánh là như vậy, không phải diệt niệm thành không, mà chính ngay cái tâm mà không khởi tâm động niệm theo có không hai bên đối đãi đó chính là tâm Phật, đó là chơn vô niệm. Như vậy không phải là diệt hết niệm hoặc không còn tâm gì hết. Tông chỉ tu hành rõ ràng như vậy, nắm vững tông chỉ này để tu thì bảo đảm con đường vượt thoát sanh tử luân hồi không còn nghi. Không có động niệm khởi theo cảnh thì đâu có bị cảnh dẫn, không bị cảnh dẫn thì tức là thường tự tại, tức là vượt qua cái sanh diệt cho nên hễ vừa động niệm rơi vào hai bên phải tỉnh giác ngay để kéo lại thì sẽ rút ngắn thời gian bất giác mê lầm. Còn nếu cứ theo đó mà tiếp tục thì đi vào trong sanh diệt. Bởi vậy có câu "Nhất ba tài động vạn ba tùy". Một lượn sóng khởi thì muôn vàn lượn sóng nối tiếp. Nếu mình không giác kịp thì vậy đó. Thí dụ khi nhập thất đang ngồi yên chợt nhớ lại khi hồi bé còn đi học. Nếu vừa động niệm như vậy dừng lại ngay thì không sao, nhưng động niệm vậy rồi theo nó thì bao nhiêu cảnh sẽ tiếp, đi học rồi sao, học ở đâu, vui buồn đi chơi v.v.. Nó kéo dài một hơi dẫn đi cả nửa tiếng. Nếu khéo tu hành là phải thường soi trở lại trước khi niệm khởi để mình trở về chỗ trước khi động niệm thì không phải theo niệm mà sanh. Mà không sanh thì không diệt. Phải nắm vững vậy, hễ có sanh là có diệt, chạy đâu cũng không khỏi, dù chạy lên cõi trời phi tưởng phi phi tưởng cũng không khỏi nó luôn. Còn không sanh thì mới không diệt, không phải chạy đâu hết mà cũng khỏi. Nắm vững yếu chỉ đó thì khi mình tu là không lầm. Hãy quán kỹ, hễ cái gì có sanh thì phải có diệt, thì cái đó không phải thật mình nên theo. Còn không sanh thì thì đó mới là chỗ sống của mình. Đó lẽ thật như vậy.

Ngài Lâm Tế có chỉ rõ rằng: "Các ông chớ có lầm, bên ngoài không pháp, trong cũng chẳng thể được (tức không có cái nào là thật)Các ông cứ chụp lấy lời nói trong miệng của Sơn Tăng chi bằng thôi dứt vô sự đi. Cái đã dấy lên chớ tiếp tục, cái chưa dấy lên thì chẳng cho dấy, còn hơn là các ông đi hành khước mười năm." Ngài dạy đơn giản, cái đã dấy lên thì chớ có tiếp tục nữa. Khi vừa thấy nó dấy lên tức là có khởi, khởi là thuộc về sanh rồi, có sanh có diệt thì không phải, dừng ngay. Còn cái chưa dấy thì thôi đừng cho dấy. Tu vậy là sáng sủa rõ ràng, đỡ công phu biết bao nhiêu. Còn theo niệm dấy lên rồi lo diệt nó thì mất bao nhiêu công phu. Sanh cái tâm diệt nó thì thêm cái tâm sanh diệt thứ hai nữa, sanh cái tâm này để diệt cái tâm kia, thành ra thêm cái thứ hai sanh diệt cho thấy "vô niệm làm tông" là yếu chỉ tu hành. Tu như vậy bớt công phu nhọc nhằn rất nhiều mà bảo đảm là con đường vượt thoát sanh tử sáng sủa không có nghi ngờ gì. Bởi động niệm là có sanh diệt, còn vô niệm là không có động niệm thì không sanh diệt là vượt thoát sanh tử. Niết-bàn là vô sanh, thì chính cái này là vô sanh, vậy ngay đó là Niết-bàn chứ còn Niết-bàn ở đâu nữa. Cho nên người học theo chữ nghĩa nhiều khi cũng lầm rất nhiều. Nghe nói Niết-bàn tưởng Niết-bàn là một cảnh giới gì đó, tu để đạt cảnh giới Niết-bàn. Nhưng nếu Niết-bàn mà có cảnh giới thì hết còn là Niết-bàn rồi. Có cảnh giới tức là bỏ cảnh giới này để đạt tới cảnh giới Niết-bàn kia tức là có sanh, mà có sanh tức là có diệt thì đâu phải Niết-bàn. Còn đây ngay chỗ niệm mà vô niệm thì tức là Niết-bàn chứ còn gì nữa. Ngay chỗ một niệm không sanh đó là một niệm Niết-bàn. Còn nếu mà sống được trọn vẹn trong đó là trọn vẹn Niết-bàn, đó là con đường rõ ràng. 

Mục Lục