Thiền Tông Việt Nam
Thử Một Lần Nhìn Lại - Chân Hiền Tâm
5. Đời Và Đạo Phải Cân Bằng

Ngày đầu tiên gặp Hòa thượng, không hiểu sao chỉ có anh vào được. Nói không hiểu vì thực tình quá khứ bây giờ trong tôi rất mờ nhạt. Nó hiện lên điều gì tôi nói với các bạn điều đó. Mọi thứ giờ chỉ còn là những điểm vọng tưởng không có thứ lớp trước sau. Ngày hôm qua, ngày hôm kia hay những ngày trước nữa ... không tồn tại. Không có một mốc thời gian cho những việc đã xảy ra. Chỉ là những điểm vọng tưởng hiện hình bình đẳng trong tâm. Đủ để yên lòng mình không phải vì mất trí nhớ mà quên. Đủ để hiểu những gì Tổ Thầy đã nói.

Hòa thượng cho anh cuốn Kim Cang và một lời dạy “Đạo và đời phải cân bằng”. Đạo và đời. Kinh sách và tôi. Tọa thiền và kiếm cơm. Đạo và đời, hai bờ mé ấy phải có sự cân bằng. Tôi đã lý luận như thế với anh. Ông không thể dành hết thời gian cho kinh sách còn tôi thì để mặc một mình với lũ trẻ nhóc nhoi. Ông không thể cứ ngồi thiền suốt ngày còn cơm gạo vợ con thì bỏ mặc. Nghe chưa, ông đã nghe Hòa thượng nói chưa, không thể. Tôi đã nhai nhẵn với anh suốt đoạn đường về, mà trong bụng khoái tỉ vô ngần. Hòa thượng muôn năm! Gieo cho tôi một mầm sống lại còn ban cho một lu nước để mầm sống được nuôi lớn. Không khoái tỉ sao được.

Khoái như thế nhưng chúc đầu vào đó rồi, tôi không có thì giờ để nghĩ đến sự cân bằng. Thật là vướng chân nếu được cân bằng như thế. Đại thừa đốn giáo hay hết chỗ nói. Đúng là bất khả tư nghì! Đụng đến nó cứ y như đụng đến ... thần chú. Tiếng Việt rõ ràng như thế, giảng giải rõ ràng như thế, nhưng chúng không khác gì câu “Úm lam xóa ha. Úm lam xóa ha”. Đọc rất dễ nhưng hiểu thì không hiểu. Thứ gì dính đến thiền, với tôi đều tối thui. Tối nhưng tôi vẫn cứ thích. Tôi không thể đọc được toàn bộ những gì Hòa thượng đã viết. Không đủ trí tuệ để đọc hết một tập luận hay một trang kinh. Không đủ kiên nhẫn để lần theo từng chữ từng chữ khó hiểu. Chỉ lác đác chỗ này một chút, chỗ kia một chút. Tôi thích cái tâm ma-ha của Pháp Bảo Đàn. Thích bài kệ 4 câu của Lục Tổ. Thích câu “Hành phi đạo là thông đạt Phật đạo” của ngài Duy Ma. Thích Báo oán hạnh trong Sáu Cửa Vào Động Thiếu Thất. Thích phần Ngũ ấm ma trong kinh Lăng Nghiêm. Thích tọa thiền trong Thiền Đốn Ngộ. Thích luôn những gì Hòa thượng đã phê phán. Thẳng thắn không nương tay, dù đó là trong chiếu hay ngoài chiếu. Những cái thích nho nhỏ đó là động lực đẩy tôi phải ngồi thiền. Mọi thứ sẽ được giải quyết nếu mình sáng tâm. Tôi tin như thế.

ĐẠO VÀ ĐỜI PHẢI CÂN BẰNG té ra không chỉ đơn giản như tôi nghĩ. Nó không chỉ mang ý nghĩa đạo đời như tôi đã từng biện luận để lôi phần thắng về mình. Đạo và đời phải cân bằng vì đạo không hề lìa đời. Đạo chỉ hiển khi có đời. Không có đời, đạo không thể hiển.

Không cần nói đến tu, mình cũng biết thương yêu cha mẹ, quí mến anh chị em. Cũng biết nhường nhịn xả thân cho những gì mình yêu thích. Cũng biết nhẫn nhịn để vượt mọi khó khăn. Tu, Tổ cũng dạy mình như thế. Nhưng tu rồi, mình mới hiểu hiếu, tình, ân, nghĩa của người đời tuy giống với người biết đạo nhưng thực là không giống. Người có đạo tuy đời không bỏ, nhưng cái đời ấy phải có đạo dẫn đường. Đạo và đời phải cân bằng là như thế.

Tình có đạo không mang tính luyến ái vị kỷ. Không phải chỉ làm sao phụng dưỡng và làm thỏa mãn người thân của mình mà bất chấp thiên hạ chung quanh thế nào. Cổ thi Nhật Bản nói “Khi một tham vọng được thỏa mãn thì sinh cái thứ hai, thứ ba, thứ tư, thứ năm … Ồ! Rồi đến sáu cõi khổ nạn”. Những sung sướng thỏa mãn ở đời không mang tính lâu dài bền chắc, nhưng có khi nó chính là cái nhân đưa đến khổ đau. Những thứ không nên thỏa mãn mà thỏa mãn thì cái quả trả vay không sao kể xiết. Thiền sư Động Sơn Lương Giới trước khi xuất gia đã viết cho mẹ lá thư “Tuy ơn bú mớm nặng nề, công nuôi dưỡng sâu thẳm, nếu đem của cải thế gian phụng dưỡng thật khó bù đắp, dùng máu thịt dâng hiến cũng không bền chắc. Hiếu Kinh nói, dù một ngày giết năm ba con vật để dâng hiến cha mẹ vẫn là bất hiếu, vì sẽ đưa nhau vào cõi trầm luân, muôn kiếp luân hồi. Muốn đền ơn cha mẹ không đâu bằng công đức xuất gia”. Hiếu nghĩa của người biết đạo là như thế. Chưa đủ công đức xuất gia, thì cũng không vì thiếu trí tuệ mà đẩy người thân mình vào khổ cảnh ở tương lai.

Mình tu Phật, việc cân bằng đạo và đời này càng quan trọng. Tu thiền mà xông pha hướng ngoại nhiều, tiếng thì nhiều chứ miếng thì không bao nhiêu. Vì thói quen đời của mình rất mạnh. Chưa đủ năng lực xông pha mà cứ xông pha thì không thể nào chế được cái động của tâm. Tôi trách anh bỏ mặc mọi thứ. Nhưng khi đút đầu vào đó rồi mới hiểu không bỏ mặc không tu được. Có những lúc phải bỏ mặc tất cả để ổn định công phu của mình. Thói quen sanh khởi của mình rất mạnh. Không có khoảng thời gian làm con chim ẩn mình chờ chết, không thể nào điều phục được dòng vọng tưởng. Một khi dòng suy nghĩ chưa thực là vọng với mình, khó mà làm chủ được nó. Phật tâm không thể hiển lộ.

Phật tâm không hiển tức định tuệ không có. Không có tuệ thì mình dễ lầm nhân này với quả kia, hành tác của mình dễ nhầm lẫn. Định không đủ thì không đủ lực để làm chủ bản thân trước mọi cám dỗ xấu xa. Không dễ gì dừng được lực nghiệp.

Niềm đam mê đối với Đốn giáo chính là động lực ban đầu giúp mình dừng động tu tịnh. Song tịnh rồi mà trú luôn trong cái tịnh ấy thì ngang đó rồi thôi, chẳng thêm gì được nữa. Vì không có duyên, mình không thấy được thứ gì là chủng tử tập khí của mình để mà trừ khử. Loại chủng tử này có một đặc điểm, bình thường đây không hề thấy nó hiện diện. Hai mươi năm, ba mươi năm, thậm chí bốn mươi năm, mọi thứ vẫn yên lắng. Đùng một cái, trời trong trongï, gió êm êm, nó hiện ra. Tê tái sững sờ ... Đủ duyên nên mới như thế.

Không giác được những chủng tử đó thì muôn đời lục quân mình chỉ làm anh Nhị thừa chứ không thể làm ông Phật. Nghĩa là, không có ngoại duyên thì mình thành thánh, mà có ngoại duyên thì mình như con đỉa. Ngoe ngoe nguậy nguậy không yên. Cũng hưởng được cái lạc của sự an nhàn không việc, nhưng không hưởng được cái định khi tiếp duyên. Loại an lạc theo duyên như thế không phải là sự an lạc của tự tánh. Không phải là cái lạc của tự tánh nên lạc thì có mà tuệ thì không. Tu mười năm hai mươi năm rồi cũng chừng đó, không có gì thay đổi. Tâm vẫn tối thui. Thành chạy theo động không được đã đành, mà trốn luôn trong tịnh cũng không xong. Khi cần thì phải tịnh mà khi cần cũng phải động. Động mà tịnh được mới là chân tịnh. Đạo và đời phải cân bằng là như thế.

Mục Lục